زندگینامهٔ سیدمحمد عسکرخان «آقای خان»
حاکم بامیان و از رجال اثرگذار تاریخ معاصر مناطق مرکزی
چکیده
سیدمحمد عسکرخان مشهور به «آقای خان» از چهرههای برجسته و تأثیرگذار تاریخ بامیان است که نقش مهمی در امنیت، عمران و انسجام اجتماعی این دیار ایفا نمود. این مقاله با تکیه بر روایتهای محلی و نقلهای تاریخی، زندگی، خصوصیات فردی، فعالیتهای عمرانی و نقش سیاسی ـ نظامی او را بررسی میکند.
________________________________________
تولد و خاستگاه
در سال ۱۲۴۵ هجری شمسی، در درهٔ سادات مردی دیده به جهان گشود که بعدها مردم او را به نام «آقای خان» شناختند. سیدمحمد عسکرخان از همان آغاز جوانی به سبب شجاعت، درایت و روحیهٔ خدمتگزاریاش میان مردم جایگاه یافت و در طول حیات خویش خدمات فراوانی را به بامیان و مناطق مرکزی کشور تقدیم نمود. از جملهٔ این خدمات میتوان به تلاشهای انکشافی در جهت وصل نمودن بامیان به کابل و دوشی، و نیز دفاع دلیرانه از بامیان در برابر تجاوزات و ناامنیها اشاره کرد.
خصوصیات فردی و اجتماعی
سیدمحمد عسکرخان مردی قاطع، جدی، خوشلباس، بلند قامت و اجتماعی بود. وقار رفتاری و هیبت شخصیتی او سبب میشد که در میان مردم با احترام و نفوذ سخن بگوید. سواد را در مکاتب غیررسمی فرا گرفت و با وجود محدودیتهای آموزشی آن دوران، به آموختن و آگاهی اهمیت میداد.
در جوانی روحیهای پرشور و غیرتمند داشت. گروهی از جوانان سوارکار و ماهر را تربیت نمود و همواره در برابر سوارکاران ازبیک و کوچی از مردم محل دفاع میکرد. در گذشتهها، ازبیکها نیز از سمت شمال، از مسیر یکاولنگ به بامیان میآمدند و اموال، مواشی و داراییهای مردم را تاراج مینمودند و آقای خان با مردان تحت امر خویش سد راه این یورشها میگردید.
بهزودی دلیری و جسارت او در میان مردم زبانزد شد و جایگاه خویش را بهعنوان مردی شجاع و جسور تثبیت کرد و از آن پس در میان عامه به نام «آقای خان» شهرت یافت.
مأموریتهای عمرانی و قاطعیت در اجرا
حکومت مرکزی قاطعیت و جدیت سیدمحمد عسکرخان را درک کرده و او را بهعنوان مسئول عمومی سرکسازی مناطق مرکزی مقرر نمود. بدینسان، حدود دو هزار نفر کارگر بهصورت نوبتی (دومدار) در مسیر کوتل حاجیگک ـ پایموری ـ بامیان و نیز در مسیر بامیان ـ دوشی، تحت سرپرستی او مصروف ایجاد راههای حملونقل گردیدند.
در یکی از روزها، یکی از اقارب حاکم وقت بامیان که نوبت کار سرک بر او رسیده بود، در منطقهٔ «پایموری» کوشید از انجام وظیفه سرپیچی کند و جدیت آقای خان را به سخره گیرد. سیدمحمد عسکرخان برای حفظ نظم و عبرت دیگران، به محافظانش دستور داد تا در حضور مردم او را به قتل رسانیده و بهجای سنگ در کنار سرک دفن نمایند. این رویداد نشاندهندهٔ قاطعیت توأم با سختگیری اوست؛ امری که در فضای خشن و ناامن آن روزگار، لازمهٔ اقتدار یک خان بهشمار میرفت.
نقش او در تحولات ملی
سیدمحمد عسکرخان در مسایل ملی بسیار فعال بود و گاه خطرهای بزرگ را به جان میخرید. پس از شکست امانالله خان، هواداران امیرحبیبالله خان بر مردم بامیان ظلم و ستم را آغاز نمودند. در این شرایط حساس، سید عسکرخان با مشورهٔ دیگر خوانین به پکتیا رفت و با نادرخان همکار و همپیمان گردید.
در سال ۱۳۰۸ هجری شمسی، به طرفداری از نادرخان و برای جلوگیری از ظلم و تعدی طرفداران حبیبالله خان، وارد بامیان شد. جنگ شدیدی به مدت سه هفته میان نظامیان آقای خان و نیروهای طرفدار حبیبالله خان درگرفت. سرانجام، نیروهای حبیبالله خان که به «بچهٔ سقاو» مشهور بودند، پیروز گردیدند و آقای خان را همراه با دوازده تن از بزرگان همپیمانش دستگیر کرده و به کابل انتقال دادند.
اسارت، نجات و انتصاب به حکومت
حکم اعدام آقای خان قطعی گردید؛ اما کابل توسط مارشال شاولی محاصره شد و حکومت حبیبالله خان سقوط کرد. با تغییر اوضاع سیاسی کشور، نادرخان در نخستین فرصت، در سال ۱۳۰۹ هجری شمسی سیدمحمد عسکرخان را به حیث حاکم کهمرد مقرر نمود و سپس در سال ۱۳۱۱ هجری شمسی او را بهعنوان حاکم اعلی بامیان گماشت.
سیاست آشتی و وحدت اجتماعی
آقای خان پس از بهدست گرفتن زمام امور بامیان، برای ایجاد همدلی و وحدت میان مردم، تمام بزرگان طرفدار حبیبالله خان را که در زندان اسیر بودند، آزاد نمود. این اقدام خردمندانه باعث کاهش کینهها، تقویت اعتماد عمومی و استحکام وحدت میان مردم مناطق مرکزی گردید.
نتیجهگیری
بدینگونه، سیدمحمد عسکرخان «آقای خان» نه تنها بهعنوان مردی شجاع و مقتدر در میدان نبرد، بلکه بهعنوان حاکمی مدبر، عمرانگرا و وحدتطلب در تاریخ بامیان جایگاه ویژهای یافت. نام او بهعنوان یکی از رجال اثرگذار و خدمتگزار این دیار، در حافظهٔ تاریخی مردم بامیان و مناطق مرکزی برای همیشه ماندگار است.
________________________________________
کلیدواژهها: سیدمحمد عسکرخان، آقای خان، بامیان، تاریخ مناطق مرکزی، نادرخان، بچهٔ سقاو، سرکسازی.
منابع و مأخذ: کتاب حاکمان بامیان،ج اول ص 125.
کتاب مشاهیر و نخبه گان بامیان، ص 276
عکس: از آرشیف ملی کشور
